تفاوت تهدید به خودکشی و بحران روانی در این است که «تهدید» معمولاً به شیوه بیان یک موضوع یا قرارگرفتن آن در یک تعامل اشاره دارد، درحالی‌که «بحران روانی» وضعیتی از پریشانی شدید است که ممکن است توانایی فرد برای تصمیم‌گیری و حفظ ایمنی را تحت تأثیر قرار دهد. این دو مفهوم الزاماً مقابل یکدیگر نیستند؛ فردی که در جریان اختلاف خانوادگی، عاطفی یا مالی از خودکشی صحبت می‌کند نیز ممکن است واقعاً در معرض خطر باشد. بنابراین، هیچ صحبت یا پیام مرتبط با خودکشی نباید صرفاً به دلیل شرایط بیان آن، نمایشی یا بی‌اهمیت تلقی شود. اولویت اطرافیان، بررسی ایمنی، گفت‌وگوی بدون قضاوت و فراهم‌کردن دسترسی به کمک حرفه‌ای است.
گاهی اطرافیان نمی‌دانند با جمله‌هایی مانند «دیگر نمی‌توانم ادامه بدهم» یا «اگر این اتفاق نیفتد، به زندگی‌ام پایان می‌دهم» چگونه برخورد کنند. برخی از ترس وقوع حادثه فوراً تسلیم هر درخواستی می‌شوند و برخی دیگر با عصبانیت، فرد را به جلب توجه یا فریبکاری متهم می‌کنند. هیچ‌یک از این واکنش‌ها جایگزین ارزیابی تخصصی نیست. در این راهنما، نشانه‌های هشدار، شیوه حمایت، اقدامات ضروری در بحران و مرز میان رسیدگی پزشکی و بررسی مستقل مسائل حقوقی توضیح داده می‌شود.
چرا هر صحبت درباره خودکشی باید جدی گرفته شود؟
صحبت درباره خودکشی ممکن است نشان‌دهنده افکار گذرا، احساس درماندگی، درخواست کمک یا خطر جدی و نزدیک باشد. اطرافیان معمولاً به اطلاعات کافی درباره شدت رنج روانی، سابقه اقدام یا وضعیت فعلی فرد دسترسی ندارند. حتی اگر شخص قبلاً چند بار درباره خودکشی صحبت کرده و اقدامی نکرده باشد، این سابقه به معنای ایمن‌بودن موقعیت فعلی نیست. جدی‌گرفتن موضوع به معنای پیش‌داوری درباره قصد فرد نیست؛ بلکه به معنای خودداری از نادیده‌گرفتن یک احتمال مهم پزشکی است.
بحران‌های روانی می‌توانند در ارتباط با افسردگی، مصرف مواد، تجربه خشونت، مشکلات خانوادگی، بیماری جسمی یا فشارهای شدید زندگی ایجاد شوند. بااین‌حال، وجود یک تشخیص روان‌پزشکی برای تجربه افکار خودکشی ضروری نیست. ممکن است فردی بدون سابقه شناخته‌شده بیماری روانی نیز در شرایطی بسیار دشوار قرار بگیرد. به همین دلیل، بهتر است به‌جای پرسیدن اینکه «آیا این فرد واقعاً چنین قصدی دارد؟»، ابتدا پرسیده شود «آیا اکنون ایمن است و چه کمکی لازم دارد؟»
تفاوت تهدید کلامی، افکار خودکشی و بحران فوری چیست؟
تهدید کلامی به خودکشی، توصیف شکل بیان یک موضوع است و به‌تنهایی تشخیص پزشکی محسوب نمی‌شود. افکار خودکشی شامل اندیشیدن به پایان‌دادن به زندگی است و می‌تواند از افکار مبهم درباره مرگ تا افکار همراه با قصد و برنامه مشخص متفاوت باشد. بحران فوری زمانی مطرح می‌شود که شواهد از احتمال نزدیک اقدام، رفتار آسیب‌زا یا ناتوانی فعلی در حفظ ایمنی حکایت داشته باشند. این وضعیت‌ها می‌توانند هم‌پوشانی داشته باشند و تنها براساس انتخاب واژه‌های فرد نمی‌توان مرز قطعی میان آن‌ها تعیین کرد.
برای نمونه، کسی ممکن است هنگام مشاجره جمله‌ای مرتبط با خودکشی بگوید، اما هنوز درباره قصد یا میزان خطر او اطلاعات کافی وجود نداشته باشد. شخص دیگری ممکن است بدون بیان هیچ تهدیدی، افکار جدی خودکشی را پنهان کرده باشد. همچنین فردی ممکن است هم‌زمان درخواست مشخصی داشته باشد و پریشانی روانی شدیدی را تجربه کند. جدول زیر تفاوت‌های کاربردی این وضعیت‌ها را برای تصمیم‌گیری اولیه اطرافیان نشان می‌دهد، نه برای تشخیص قطعی.
| وضعیت | ویژگی احتمالی | محدودیت برداشت | اقدام مناسب |
|---|---|---|---|
| بیان کلامی درباره خودکشی | اشاره مستقیم یا غیرمستقیم به پایان زندگی | شدت خطر از جمله به‌تنهایی مشخص نیست | گفت‌وگوی آرام و بررسی مستقیم ایمنی |
| افکار خودکشی | وجود فکر درباره مرگ یا پایان‌دادن به زندگی | فکر لزوماً به معنای قصد اقدام فوری نیست | ارزیابی حرفه‌ای و حمایت مستمر |
| افکار همراه با قصد یا برنامه | بیان تصمیم، برنامه یا دسترسی به وسایل خطرناک | خطر نیازمند بررسی فوری است | کمک اضطراری و تنها نگذاشتن فرد در صورت ایمن‌بودن |
| رفتار خودآسیب‌رسان بالفعل | وقوع آسیب یا احتمال آسیب قریب‌الوقوع | شدت آسیب ظاهری همیشه نشان‌دهنده شدت خطر نیست | تماس فوری با اورژانس و پیروی از راهنمایی آن |
| بیان خودکشی همراه با درخواست مالی | هم‌زمانی موضوع ایمنی با درخواست پول یا تصمیم | نه فریبکاری ثابت می‌شود و نه بی‌خطر بودن | رسیدگی به ایمنی و بررسی جداگانه درخواست |
چه نشانه‌هایی ضرورت کمک فوری پزشکی را نشان می‌دهند؟
بیان قصد جدی برای پایان‌دادن به زندگی، اشاره به برنامه مشخص، دسترسی به وسایل بالقوه خطرناک یا اقدام اخیر برای خودآسیب‌رسانی از نشانه‌های مهم نیاز به کمک فوری هستند. آشفتگی شدید، رفتار غیرقابل پیش‌بینی، مسمومیت احتمالی و اختلال در هوشیاری نیز باید جدی گرفته شوند. خداحافظی غیرمعمول، بخشیدن ناگهانی وسایل شخصی یا بیان احساس ناامیدی شدید می‌توانند هشداردهنده باشند. هیچ نشانه واحدی به‌تنهایی تمام واقعیت را مشخص نمی‌کند و نبود این نشانه‌ها نیز خطر را منتفی نمی‌سازد.
اگر فرد دچار آسیب جسمی شده، ماده‌ای بالقوه خطرناک مصرف کرده یا درباره اقدامی قریب‌الوقوع صحبت می‌کند، نباید منتظر تکمیل گفت‌وگو یا دریافت توضیح قانع‌کننده ماند. در چنین موقعیتی تماس با اورژانس پزشکی ۱۱۵ در ایران اقدام مناسبی است. اگر کمک حضوری در دسترس باشد، حضور فردی آرام و مورد اعتماد تا رسیدن نیروهای امدادی می‌تواند مفید باشد، مشروط بر آنکه ایمنی همراه نیز حفظ شود. اقدامات درمانی یا جابه‌جایی فرد باید مطابق راهنمایی متخصصان اورژانس انجام شود.
چگونه بدون سرزنش با فردی که از خودآسیب‌رسانی صحبت می‌کند گفت‌وگو کنیم؟
گفت‌وگوی حمایتی با شنیدن فعال و پذیرش احساسات فرد آغاز می‌شود، نه تأیید همه تصمیم‌ها یا درخواست‌های او. می‌توان گفت «می‌بینم که شرایط برایت خیلی سخت شده و می‌خواهم بفهمم چگونه می‌توانم به ایمنی تو کمک کنم». بهتر است از جملاتی مانند «داری نمایش بازی می‌کنی»، «این حرف‌ها را نزن» یا «اگر جدی بودی قبلاً انجام می‌دادی» پرهیز شود. چنین پاسخ‌هایی ممکن است احساس شرم، تنهایی یا بی‌اعتمادی را افزایش دهند.
پرسیدن مستقیم و محترمانه درباره افکار خودکشی نیز اقدامی پذیرفته‌شده در حمایت اولیه است. برای مثال می‌توان پرسید «آیا الان به پایان‌دادن به زندگی‌ات فکر می‌کنی؟» و در صورت پاسخ مثبت، درباره وجود قصد، برنامه و نیاز به کمک فوری سؤال کرد. هدف این پرسش‌ها بازجویی یا امتحان‌کردن صداقت فرد نیست، بلکه شناخت بهتر خطر و انتقال اطلاعات به متخصصان است. اگر فرد پاسخ نداد، نباید از سکوت او نتیجه گرفت که خطری وجود ندارد.
چک‌لیست حمایت اولیه اطرافیان
- با صدایی آرام صحبت کنید و از سرزنش، تهدید متقابل یا تمسخر بپرهیزید.
- درباره افکار خودکشی و ایمنی فعلی فرد، مستقیم و محترمانه سؤال کنید.
- در صورت احتمال خطر فوری، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
- تا رسیدن کمک، در صورت ایمن‌بودن شرایط، فرد را تنها نگذارید.
- در صورت امکان و بدون درگیری فیزیکی، دسترسی به وسایل خطرناک را محدود کنید.
- از یک فرد مورد اعتماد یا متخصص سلامت روان برای حمایت کمک بگیرید.
- قول محرمانه‌ماندن کامل موضوع را در شرایط خطر جانی ندهید.
- پس از رفع خطر فوری، پیگیری درمان و حمایت اجتماعی را ادامه دهید.
آیا می‌توان از روی پیام‌ها درباره واقعی‌بودن خطر قضاوت قطعی کرد؟
پیامک، پیام‌رسان یا فایل صوتی تنها بخشی از وضعیت فرد را نشان می‌دهد. نبود لحن نگران‌کننده، استفاده از شکلک یا ارسال پیام در جریان یک اختلاف مالی نمی‌تواند خطر خودکشی را رد کند. در مقابل، لحن بسیار شدید نیز به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که فرد حتماً قصد اقدام فوری دارد. ارزیابی معتبر نیازمند بررسی شرایط فعلی، سابقه رفتار، وضعیت روانی و اطلاعاتی است که معمولاً از یک پیام کوتاه به دست نمی‌آید.
اگر پیام نگران‌کننده‌ای دریافت کردید، بهتر است در صورت امکان با فرد تماس بگیرید، وضعیت ایمنی او را جویا شوید و برای دریافت کمک حرفه‌ای اقدام کنید. اگر موقعیت او نامشخص است و نشانه‌های خطر جدی وجود دارد، اطلاعات موجود را هنگام تماس با خدمات اضطراری در اختیار مسئولان قرار دهید. ثبت پیام‌های اصلی می‌تواند برای انتقال دقیق شرح وضعیت به متخصص یا بررسی حقوقی بعدی مفید باشد. بااین‌حال، انتشار عمومی مکاتبات خصوصی یا استفاده از آن‌ها برای تحقیر فرد، اقدامی حمایتی نیست و ممکن است مسائل حقوقی و حریم خصوصی ایجاد کند.
چرا استفاده از برچسب فریبکاری می‌تواند کمک‌رسانی را دشوار کند؟
وقتی اطرافیان فردی را صرفاً به دلیل هم‌زمانی صحبت از خودکشی با یک درخواست، «فریبکار» معرفی می‌کنند، ممکن است توجه از خطر احتمالی سلامت منحرف شود. چنین برچسبی می‌تواند فرد را از بیان صادقانه احساسات یا مراجعه به متخصص منصرف کند. حتی اگر در یک رابطه الگوهای فشار روانی یا رفتارهای آسیب‌زا وجود داشته باشد، این موضوع خطر خودآسیب‌رسانی را خودبه‌خود منتفی نمی‌کند. بررسی رفتار بین‌فردی و ارزیابی سلامت روان دو موضوع متفاوت هستند.
حمایت بدون قضاوت به معنای پذیرش اجبار، چشم‌پوشی از مرزهای شخصی یا انجام هر درخواست نیست. اطرافیان می‌توانند هم‌زمان نگرانی خود را درباره جان فرد ابراز کنند و درباره پول، رابطه یا تصمیم‌های مهم مرز روشنی داشته باشند. برای مثال می‌توان گفت «سلامت تو برایم مهم است و می‌خواهم کمک تخصصی بگیری، اما درباره درخواست مالی باید جداگانه تصمیم بگیریم». این شیوه، توجه به خطر را از تسلیم‌شدن به فشار احتمالی جدا می‌کند.
اشتباهات رایج در مواجهه با صحبت درباره خودکشی
- بی‌اهمیت‌دانستن صحبت‌های تکراری: تکرار یک عبارت به معنای نبود خطر در موقعیت جدید نیست.
- تلاش برای اثبات دروغ‌گویی: بحث درباره صداقت فرد نباید رسیدگی به ایمنی را به تأخیر بیندازد.
- قول پرداخت پول برای پایان‌دادن به بحران: چنین قولی جایگزین ارزیابی پزشکی و برنامه ایمنی نیست.
- تهدید به مجازات یا قطع رابطه: این واکنش ممکن است پریشانی و انزوای فرد را تشدید کند.
- اتکا به قول شفاهی برای خودآسیب‌نرساندن: قول فرد به‌تنهایی تضمین‌کننده ایمنی نیست.
- پنهان‌کردن خطر جدی: در وضعیت اضطراری، درخواست کمک تخصصی بر حفظ یک راز شخصی مقدم است.
در بحران فوری چه زمانی باید با اورژانس تماس گرفت؟
هنگامی که فرد اقدام به خودآسیب‌رسانی کرده، قصد قریب‌الوقوع خودکشی را بیان می‌کند یا به دلیل آشفتگی شدید و شرایط خطرناک نمی‌توان از ایمنی او اطمینان یافت، تماس با اورژانس نباید به تأخیر بیفتد. در ایران شماره ۱۱۵ برای فوریت‌های پزشکی در دسترس است. هنگام تماس، نشانی یا موقعیت قابل شناسایی، وضعیت هوشیاری، شرح رفتار مشاهده‌شده و اطلاعات مرتبط با خطر را تا حد امکان دقیق بیان کنید. از حدس‌زدن تشخیص روان‌پزشکی یا ارائه اطلاعات نامطمئن به‌عنوان واقعیت قطعی خودداری کنید.
در فاصله تماس تا رسیدن کمک، باید محیط تا حد امکان آرام و ایمن بماند. در صورت امکان، بدون تقابل فیزیکی یا به‌خطرانداختن خود، دسترسی فرد به داروهای اضافی و دیگر وسایل بالقوه آسیب‌زا محدود شود. اگر فرد پرخاشگر، بسیار آشفته یا مسلح است، اطرافیان نباید برای مهار او به‌تنهایی اقدام کنند و باید راهنمایی نیروهای امدادی را دنبال کنند. در موارد تهدید جانی، درخواست کمک اضطراری حتی با وجود مخالفت فرد ممکن است ضروری باشد.
اگر فرد هم‌زمان درخواست پول یا تحمیل تصمیم داشته باشد چه اولویت‌هایی داریم؟
در چنین وضعیتی باید دو مسئله را از هم جدا کرد: خطر احتمالی برای سلامت فرد و ماهیت درخواست مالی یا رفتاری او. اولویت نخست، بررسی ایمنی و اقدام متناسب با شدت خطر است؛ زیرا وقوع یک حادثه پزشکی را نمی‌توان به زمان حل اختلاف مالی موکول کرد. در عین حال، اطرافیان مجبور نیستند برای نشان‌دادن اهمیت‌دادن به سلامت فرد، تعهد مالی فوری بپذیرند یا تصمیمی برخلاف اراده خود اتخاذ کنند. مناسب‌تر است پیشنهاد کمک پزشکی روشن باشد و مذاکره درباره خواسته‌های دیگر به زمانی امن‌تر موکول شود.
اگر فرد می‌گوید در صورت نپرداختن پول به خودش آسیب می‌رساند، نباید صرفاً با پرداخت پول تصور کرد بحران برطرف شده است. پاسخ حمایتی می‌تواند شامل تماس با اورژانس، اطلاع‌رسانی مسئولانه به فرد مورد اعتماد و تشویق به ارزیابی تخصصی باشد. همچنین بهتر است از بحث‌های طولانی، وعده‌های غیرقابل اجرا و مذاکره تحت فشار در لحظات بحرانی پرهیز شود. پس از رسیدگی به ایمنی، امکان بررسی مستقل اختلاف مالی با کمک مشاور حقوقی وجود دارد.
نقش روان‌پزشک و روان‌شناس در ارزیابی خطر چیست؟
ارزیابی حرفه‌ای خطر خودکشی فراتر از بررسی یک جمله یا پیام است. متخصص سلامت روان درباره افکار فعلی، قصد احتمالی، سابقه اقدام، عوامل تشدیدکننده، حمایت‌های در دسترس و وضعیت روانی و جسمی سؤال می‌کند. روان‌پزشک می‌تواند اختلالات احتمالی را ارزیابی و در صورت نیاز درباره درمان دارویی یا ارجاع برای مراقبت بیمارستانی تصمیم‌گیری کند. روان‌شناس نیز در ارزیابی بالینی، مداخلات روان‌شناختی، تدوین برنامه ایمنی و پیگیری درمان نقش مهمی دارد.
هیچ ارزیابی بالینی نمی‌تواند وقوع یا عدم وقوع اقدام آینده را با قطعیت پیش‌بینی کند. هدف ارزیابی، شناسایی عوامل خطر و محافظت‌کننده و تعیین سطح مناسبی از مراقبت است. گاهی حمایت سرپایی و پیگیری نزدیک کافی تشخیص داده می‌شود و گاهی وضعیت به مداخله اضطراری نیاز دارد. خانواده باید اطلاعات مرتبط را دقیق منتقل کند، اما تصمیم‌گیری تشخیصی و درمانی را جایگزین مسئولیت متخصصان نکند.
توصیه‌های مستند سازمان جهانی بهداشت
سازمان جهانی بهداشت در راهنمای رسمی پیشگیری از خودکشی بیان می‌کند: «Asking someone if they are thinking about suicide does not make them act on their feelings.» ترجمه فارسی: «پرسیدن از فرد درباره اینکه آیا به خودکشی فکر می‌کند، باعث نمی‌شود براساس این افکار اقدام کند.» این عبارت در صفحه رسمی پرسش‌ها و پاسخ‌های سازمان جهانی بهداشت درباره خودکشی آمده است و اهمیت گفت‌وگوی مستقیم و بدون قضاوت را تأیید می‌کند.
همچنین سازمان جهانی بهداشت در توصیه رسمی خود درباره مراقبت از افراد در معرض خطر، عبارت «urgent referral to a mental health service should be considered» را به کار میبرد. ترجمه فارسی: «ارجاع فوری به خدمات سلامت روان باید مورد توجه قرار گیرد.» این توصیه در راهنمای رسمی سازمان جهانی بهداشت درباره مراقبت بیمارستانی از افراد دارای رفتار خودآسیب‌رسان و در زمینه نگرانی از خطر قریب‌الوقوع خودآسیب‌رسانی جدی مطرح شده است. این منابع پزشکی هستند و جایگزین بررسی قوانین ایران یا ارزیابی حضوری فرد نمی‌شوند.
چه زمانی رفتارهای همراه با تهدید نیازمند مشاوره حقوقی جداگانه هستند؟
اگر صحبت درباره خودکشی با درخواست پول، اجبار به امضای سند، مطالبه انتقال دارایی یا فشار برای انجام تصمیمی مشخص همراه باشد، ممکن است پرسش‌های حقوقی مستقلی مطرح شود. بااین‌حال، تهدید فرد به آسیب‌رساندن به خودش لزوماً همان تهدید کیفری علیه دیگری نیست. برای بررسی عنوان قانونی احتمالی باید محتوای دقیق گفته‌ها، رفتارهای همراه، شرایط رابطه، ادله موجود و عناصر قانونی هر جرم بررسی شوند. به‌ویژه نباید صرف وجود اختلاف مالی یا یک پیام احساسی را دلیل کافی برای وقوع جرم دانست.
در حقوق کیفری ایران، مقررات تهدید و اکراه از جمله مواد ۶۶۸ و ۶۶۹ کتاب پنجم قانون مجازات اسلامی می‌توانند در پرونده‌های واجد شرایط مطرح شوند، اما انطباق یک رفتار مشخص با این مواد نیازمند بررسی حقوقی است. برای آشنایی با ابعاد این موضوع می‌توان مقاله اگر فردی با تهدید به خودآسیب‌رسانی پول بگیرد، می‌توان شکایت کرد؟ را مطالعه کرد. این بررسی نباید باعث تأخیر در کمک پزشکی شود و برای پرونده مشخص، مشورت با وکیل پایه یک دادگستری ضرورت دارد. اطلاعات این مقاله جنبه آموزشی دارد و به معنای تشخیص جرم، تعیین مسئولیت یا ارائه مشاوره حقوقی قطعی نیست.
جمع‌بندی
شناخت تفاوت تهدید به خودکشی و بحران روانی به اطرافیان کمک می‌کند میان شکل بیان یک موضوع، شدت واقعی خطر و مسائل احتمالی رابطه یا اختلاف مالی تمایز بگذارند. بااین‌حال، هیچ‌یک از این مفاهیم نباید برای کوچک‌شمردن احتمال خودآسیب‌رسانی استفاده شود. فردی که در شرایط اختلاف از خودکشی صحبت می‌کند ممکن است همچنان به ارزیابی فوری نیاز داشته باشد. برخورد مناسب، توجه به ایمنی، گفت‌وگوی محترمانه، حمایت اجتماعی و ارجاع به متخصص سلامت روان است.
حمایت مؤثر همچنین به معنای حفظ مرزهای سالم و خودداری از تصمیم‌گیری مالی تحت فشار است. می‌توان سلامت فرد را جدی گرفت، برای دریافت کمک پزشکی اقدام کرد و در عین حال مسائل حقوقی را به‌صورت مستقل بررسی کرد. اگر خطر فوری مطرح است، تماس با اورژانس ۱۱۵ و رعایت راهنمایی نیروهای امدادی بر هر بحث دیگری مقدم است. مهم‌ترین اصل این است که نه قضاوت اخلاقی و نه اختلاف شخصی، جایگزین رسیدگی حرفه‌ای به خطر احتمالی نشوند.
پرسش‌های متداول
آیا کسی که درباره خودکشی صحبت می‌کند حتماً قصد اقدام دارد؟
خیر، صحبت درباره خودکشی لزوماً به معنای داشتن قصد قطعی یا برنامه فوری نیست. بااین‌حال، از روی یک جمله نیز نمی‌توان مطمئن شد که فرد خطری ندارد. بهتر است موضوع جدی گرفته شود و متناسب با شرایط، ارزیابی تخصصی صورت گیرد.
آیا پاسخ‌ندادن به درخواست مالی فرد به معنای نادیده‌گرفتن سلامت اوست؟
خیر، حمایت از سلامت روان با پذیرش درخواست مالی یکسان نیست. می‌توان درخواست پول را نپذیرفت و در عین حال برای ارزیابی خطر، تماس با اورژانس یا دسترسی فرد به متخصص اقدام کرد. حفظ مرزهای مالی با رفتار محترمانه و حمایتی قابل جمع است.
اگر خطر فوری وجود داشته باشد چه کاری مقدم است؟
اقدام مقدم، درخواست کمک اضطراری و تلاش برای حفظ ایمنی است. در ایران می‌توان با اورژانس ۱۱۵ تماس گرفت و شرح دقیق شرایط را اطلاع داد. در صورت ایمن‌بودن موقعیت، فرد نباید تا رسیدن کمک تخصصی تنها گذاشته شود.
آیا خانواده می‌تواند به‌تنهایی شدت خطر را تشخیص دهد؟
خانواده می‌تواند نشانه‌های هشدار را شناسایی کند و اطلاعات ارزشمندی در اختیار متخصصان قرار دهد، اما ارزیابی قطعی خطر از توان مشاهده خانوادگی فراتر است. حتی آشنایی طولانی با رفتار فرد نیز جایگزین ارزیابی بالینی نمی‌شود. در شرایط نگران‌کننده باید از روان‌پزشک، روان‌شناس یا خدمات اورژانس کمک گرفت.
